Friday 4th December 2020

    निर्देशक खरेल परिवर्तन सम्मान २०७६बाट सम्मानित हुदै, सोही समारोहमा हरि तारा चलचित्र पुरस्कार र श्री दुर्गादेवी पुण्य निरौला स्मृति पुरस्कार प्रदान गरिदै    आज १२ सय ७२ संक्रमित थप    सीमा विवादमा भारतसँग औपचारिक संवादको ढोका खुल्यो : परराष्ट्रमन्त्री    “ए साईली” भन्दै आए किरण गौतम    ८५ वर्षमा पनि उस्तै उत्साह, कोरोनाकालमा नातीसँग सिनेमा खेल्दै धर्मेन्द्र

ज्येष्ठ नागरिक समाजका बोझ होइनन्, बरु अमूल्य सम्पत्ति हुन्

Monday, February 5, 2018 National Power


२२ माघ,काठमाण्डौ – नेपालमा व्यक्तिगत वा समूहगत रूपमा सेवा र कल्याणका कार्यहरू परापूर्व कालदेखि नै हुँदै आएको थियो । हुनेले नहुनेलाई, सक्नेले असक्तलाई आवश्यक सहयोग गर्ने, दान दातव्य दिने, पाटी पौवा, पँधेरो, बाटो, घाटो, पुल, चौतारा बनाउने, गुठी राख्ने, धर्म भकारी राख्नेलगायतका कार्य गरी परोपकार गर्ने र परलोकसमेत सुधार्ने ध्येय राखिन्थ्यो । केही राजा महाराजाहरूले समाज सुधारका कार्य गर्ने गरिएको देखिन्छ । लिच्छवीकालमा राजा मानदेवले दुनियाँको सुख सुविधाका लागि सफा पानी ल्याउन लगाई आफ्ना बासिन्दालाई पानी खान दिने व्यवस्था भएको कुरा काठमाडौंको केल टोलमा रहेको शीलालेखमा उल्लेख छ । विश्वमा घटेका द्वन्द्व र विश्वयुद्ध जस्ता दुखद् मानवीय विनासका घटनापछि मानवीय सेवा तथा उद्धारका निमित्त अन्तर्रा्ष्ट्रिय स्तरका सङ्घ संस्था स्थापना हुने क्रम बढ्दै गयो ।


नेपालमा पनि महान् समाजसेवी तुलसी मेहर श्रेष्ठले वि.स. १९८३ सालमा श्री चन्द्रकामधेनु चर्खा प्रचारक महागुठी नामको संस्था स्थापना गरी संस्थागत विकासको थालनी गरे । यसपछि २००४ सालमा औषधालयको रूपमा परोपकार संस्थाको स्थापना भयो । तत्पश्चात क्रमशः सङ्घ संस्था स्थापना हुने क्रम बढ्दै गयो । यसरी सङ्घ संस्थाको सङ्ख्या बढ्दै जाने क्रममा संस्थाका काममा दोहोरोपना देखिने, एकअर्कामा समन्वय हुन नसक्ने, समन्वयको अभाव देखापर्यो । यस स्थितिमा सामाजिक कार्यकताकाका बीचमा सम्पर्क तथा समन्वय गर्न समय समयमा भेला गोष्ठीमध्ये वि.स. २०२८ सालमा रामपुर, चितवनमा पहिलो पटक र २०२९ सालमा झापा र नेपालगञ्जमा गोष्ठीको आयोजना भए पनि ठोस कार्य्दिशा भने २०३० साल चैत २२ गतेदेखि २६ गतेसम्मको ५ दिने राष्ट्रिय स्तरको सामाजिक कार्यकर्ता गोष्ठीमा समाजसेवीहरूको वैज्ञानिक चिन्तन भएको देखिन्छ ।
यसै सन्दर्भमा महिला, बालबालिका तथा समाज कल्याण मन्त्री आशा कोइरालाको अध्यक्षतामा ३८औँ सामाजिक सेवा दिवस आगामी असोज ४, ५ र ६ गते बृहत् कार्यक्रमसहित मनाउने निर्णय गरिएको छ । समाज कल्याण परिषद्द्वारा गठित मूल समारोह समितिले प्रभातफेरी, स्वास्थ्य शिविर, रक्तदान, ज्येष्ठ नागरिकलाई न्यानो कपडा वितरण, शान्ति दीप प्रज्ज्वलन आदि कार्यक्रम गर्ने भएको छ । ज्येष्ठ नागरिकका लागि स्वास्थ्य, सुरक्षा आनन्दमय जीवनको आधारभूत पूर्वसर्त नै हो र उनीहरूकोे पहुँचप्रति नै हाम्रो नीति केन्द्रित हुनुपर्छ, तर वृद्ध उमेरमा उनीहरूको स्वास्थ्य उनीहरूकै जीवनशैली र जीवनभरीको व्यवहारमा पनि भर पर्छ । ज्येष्ठ नागरिकलाई रोग लागिसकेपछि गरिने स्याहारहरूभन्दा पहिले नै उनीहरूको स्वास्थ्यमा सुधार गर्नु आवश्यक हुन्छ र आय—बचत, उपार्जनका उपायहरू गराउन प्रतिभाको सम्मान र योगदानको कदर गर्दै आत्मनिर्भर बनाउनेतर्फ लाग्नु पर्छ । परिवारमा स्याहारकर्ताका लागि प्रोत्साहन र आवासका योजनामा पनि विचार पुर्याउनु पर्छ ।
ज्येष्ठ नागरिकका लागि भावनात्मक सुरक्षा निकै आवश्यक छ । शारीरिक स्वास्थ्यले मात्रै व्यक्तिको सुखको मापन गर्न सकिँंदैन। विशेषतः वृद्धावस्थामा मानिसलाई सामाजिक अन्तरक्रिया, उचित सम्मान, माया, आत्मिक सन्तुष्टि, देश दर्शन, आध्यात्मिक जस्ता कुराहरूको आवश्यकता पर्छ । यसै अनुरूप ज्येष्ठ नागरिक समाजका बोझ होइनन्, बरु अमूल्य सम्पत्ति हुन् भने कुरा स्थापित हुन जरुरी छ । धेरै स्वयंसेवी संस्थाहरू, धार्मिक संस्था तथा निजी संस्थाहरूले पनि वृद्धाश्रम सञ्चालनमा ल्याएका छन् । तिनीहरू पनि ज्येष्ठ नागरिकको आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्दछन् र उनीहरूलाई मायालु र उपयुक्त तरिकाले उपचार तथा हेरचाह गर्दछन् । परिवार बढीभन्दा बढी एकल बनिरहेको र बाँच्ने औसत उमेर पनि लामो भइसकेका कारण अवकाश प्राप्त र निःसहाय ज्येष्ठ नागरिकहरूका लागि विशेष कदम चाल्नु आवश्यक देखिन्छ ।
जीवनको उत्तराद्र्धमा आफ्नो जीवन व्यतित गरिरहेका ज्येष्ठ नागरिकसँग मनोसामाजिक, आर्थिक तथा स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित समस्याहरू धेरै हुन्छन् । नयाँं पुस्ताको जीवनशैलीमा भइरहेको तीव्र परिवर्तनका साथै विभिन्न समाजको सिको गर्ने बानीले गर्दा नै अहिले आमाबुबा वृद्धाश्रम धाउन बाध्य भएका छन् । परिवार हामी सबैका लागि अनिवार्य आवश्यकता हो भन्ने कुरा पश्चिमी समाजले पनि बुझ्दै गइरहेको छ र अनुसन्धानले पनि देखाएको छ । त्यसैले म यहाँं जोड्न चाहन्छु “सकेसम्म घर—गाउँ, नभए मात्र वृद्धाश्रम” । सरकारी र गैरसरकारी दुवै क्षेत्रबाट प्रयास नभएका होइनन् । तर ठोस उपलब्धिहरू भने कम्ती नै देखा पर्छ ।
प्रतिभाको सम्मान र योगदानको कदर
नेपाल सरकार, महिला बालबालिका तथा समाजकल्याण मन्त्रालयअन्तर्गत रहेको समाज कल्याण परिषद्को समाजकल्याण ऐन, २०४९ को धारा १७ र समाज कल्याण परिषद् कोष स्थापना र सञ्चालन नियामावली, २०५५ को चौथो संशोधन २०७२ बमोजिम स्थापना भएको हो । नेपालको संविधान २०७२ भाग ३ धारा ४१ मा ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी राज्यबाट विशेष संरक्षण तथा सामाजिक हक हुनेछ भन्ने उल्लेख छ । संविधानको मर्म र भावनाअनुरूप ज्येष्ठ नागरिकलाई संरक्षण संवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक कोष स्थापना भएको छ ।
आफ्नो सम्पूर्ण जीवन परिवार, समाज र राष्ट्रलाई समर्पित गरिसकेपछि जीवनको उत्तराद्र्धमा सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउनु नै ज्येष्ठ नागरिकको एक मात्र चाहना हो । शारीरिक मानसिकरूपले कमजोर हुँदै जाने क्रममा परिवार, समाजबाट हेरिने नकारात्मक दृष्टिकोणका कारणले आज ज्येष्ठ नागरिक जोखिमपूर्ण दुःखद् जीवन व्यतित गर्न बाध्य भएका छन् । पारिवारिक माया ममताबाट टाढा रहेर बाँच्नुपरेको छ, साथै यात्रा गर्दासमेत ज्येष्ठ नागरिकहरूले जोखिम मोल्नुपरिरहेको छ । विश्व अर्थतन्त्रमा भएको विकास, विज्ञान र प्रविधिको दिनानुदिनको प्रगतिले नेपाली समाजमा पर्न सक्ने प्रभावको सम्भावनाप्रति बेलैमा सजक भई तदानुकूल कार्य गर्न आजको आवश्यकता हो ।
ज्येष्ठ नागरिक सम्बन्धमा अन्तर्रा्ष्ट्रिय र क्षेत्रीय स्तरमा भए गरेका निर्णयहरू, घोषणाहरू, प्रतिबद्धताहरू एवं कार्यहरूमा उल्लेख भएका विषयसमेतलाई हाम्रो मुलुकको परिवेशमा अनुकूल र उपयुक्त हुने गरी राष्ट्रिय कार्ययोजनाको माध्यमद्वारा चरणबद्धरूपमा कार्यान्वयन गर्दैैै जानुपर्ने आवश्यकता छ । ज्येष्ठ नागरिक समाजका गहना हुन्, यसलाई प्रकृतिको नियमका रूपमा ग्रहण गर्दै उनीहरूको सीप, दक्षता समाजमा हस्तान्तरण गर्दै लैजानुपर्छ । विश्वव्यापी अध्ययन अनुसन्धानले ज्येष्ठ नागरिकको जनसङ्ख्या बढ्दो रूपमा देखिन्छ । सन्तान कम हुनु, सन्तान विभिन्न उद्योगधन्धा व्यापार, वैदेशिक रोजगारी र व्यवसायमा व्यस्त हुनु आदि कारणले ज्येष्ठ नागरिकलाई हेरचाह गर्ने, स्याहार सम्भार गर्ने उचित वातावरण रहँंदैन । कतिपय परिवारमा ज्येष्ठ नागरिकलाई आर्थिक बोझको रूपमा लिएर जबरजस्ती घरबाट निकालिएका घटनाहरू यदाकदा सुनिन्छ । यस वर्ष अन्तर्रा्ष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवसको नारा पनि ‘ज्येष्ठ नागरिकको प्रतिभाको सम्मान र योगदानको कदर गरौँ” रहेको छ ।
आजको बालक भोलिको यौवन, त्यसपछि त प्रौढ हुनै पर्छ, त्यसमा न विज्ञानले छेक्न सक्छ न त प्रकृतिले रोक्न सक्छ । त्यसैले ज्येष्ठ नागरिकप्रति श्रद्धाभावले हेरौँ, सहयोगी हातहरू लम्काऔँ, हेलाहोचो नगरौँ, उनीहरूको हेरचाह स्याहार सम्भार गर्नु मानवीयता हो भन्ने कुरा कहिले नभुलौँ ।
ज्येष्ठ नागरिक राज्यका अमूल्य सम्पत्ति हुन् । उनीहरूको अनुभव, योग्यता, दक्षतालाई राष्ट्र विकासमा उपयोग गर्न सकिन्छ । ज्येष्ठ नागरिक समाजका गहना हुन् । उनीहरूलाई समाजका मूल्य, मान्यता, संस्कार र संस्कृतिहरू संरक्षित भइरहेका हुन्छन् । त्यसैले व्यक्ति, परिवार, समाज र सिङ्गो राज्य ज्येष्ठ नागरिकको संरक्षण सम्बद्र्धनमा लाग्नुपर्ने हुन्छ । उनीहरूलाई समयसापेक्ष ऐन, कानुनद्वारा संरक्षण संवद्र्धन गर्ने, सेवा सुविधाहरू उपलब्ध गराउने, उनीहरूको अनुभव सीप र दक्षतालाई राष्ट्रिय विकासमा उपयोग गर्नु आजको आवश्यकता हो । सन् १९९५ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीको शुभकामना सन्देश लिएर जोर्डनको राजधानी अम्मानमा भएको अन्तर्रा्ष्ट्रिय पत्रकार महासङ्घको १२औँ महाअधिवेशनमा भाग लिन जाने क्रममा ज्येष्ठ नागरिकको संरक्षण र संवद्र्धनका लागि गरिएको सोचको परिणामको रूपमा ज्येष्ठ नागरिक कोषको स्थापना भएको अनुभव गर्दछु । अहिले वृद्ध आमाबुबालाई घरमा नराखी वृद्धाश्रममा राख्ने चलन फेसनजस्तो भइरहेको छ । यस्तो अवस्थामा आमाबुबा आफ्नो सन्ततिबाट अपहेलित भएको अनुभव गर्छन् । यसलाई निराकरण गर्नका लागि हामीले छोराछोरीलाई सम्झाई बुझाई सम्मानजनक रूपमा बाँंच्न दिन र उनका हक अधिकार कुण्ठित नहोस् भन्ने हेतुले दिवा सेवा केन्द्र सञ्चालनमा ल्याउनुपर्छ ।
त्यस्तै, ज्येष्ठ नागरिक कोषको पहलमा संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीको प्रमुख आतिथ्यमा डायबिटिज नेपालको आयोजनामा एसियन डायबिटिज सम्मिटसमेत गरिएको थियो । त्यस्तै वरिष्ठ अधिवक्ता कृष्णप्रसाद भण्डारीलाई सम्मानस्वरूप गणतान्त्रिक सहिद स्मृति बाटिका अभियानद्वारा अन्तरक्रिया कार्यक्रममा मुख्य अतिथि बनाइएको थियो ।

रामकृष्ण कर्माचार्य